दिनभर अफिसको कामले थाकेकी म आज अलि अबेला भयो मलाई कोठामा फर्किन। स्कुटरलाई पाकिंङ्ग गरी म कोठामा लागे ढोकाबाट भित्र छिर्ने बित्तिकै चेकजाँचको लागि काठमाण्डौ आएकी मेरी आमा खाटमा बसेर बत्ती कात्दै मलाई पर्खिरहेकी देखे ।
‘साह्रो टाउको दुखेको छ एकछिन टाउको मालिस गरिदिनु’ भन्दै म आमाको काखमा पल्टिए, संसारकै आन्नदित हुने ठाउ आमाको काख नै होला सायद ।
यत्तिकैमा मेरो नजर ढोका छेउको काटीमा झुण्डीएको पाल्पा काठमाण्डौ सम्पर्क समाजको पात्रोमा पर्यो । भदौ पहिलो साता टेकिसक्दा पनि श्रावणकै पत्र झुण्डिएको रहेछ । पाना पल्टाएँ । भदौ र असोज देखियो, अनि झलक्क आँखा पुगिहाल्यो भदौ १० तिर, अर्थात्, हरितालिका तीज हिन्दु नेपाली महिलाहरुको ‘महान’ पर्व ।
साउन सकिँदै गर्दा हातमा सजिएको मेहेन्दी बिस्तारै फिक्का हुँदैछ । साउनको नाउँमा हरियो चुरा र साडी पहिरिएकै हो । मेहेन्दी किन लगाइयो अनि हरियो चुरा र साडी किन पहिरियो, आफै अनभिज्ञ छु । सायद देखासिकी हो, या रहर । अब भदौले हरियोलाई रातोमा बदल्दैछ । अचानकको यो रंग भिन्नता किन होला ? परम्पराको नाममा आधुनिक होडवाजी त होइन ? सोच्दैछु ।
हरितालिका तीजबारे सोच्दै गर्दा मनको क्यानभासमा हरियाली, श्रृङ्गार, गीतसंगित र उल्लासको एक जीवन्त चित्र कोरिन्छ । एकदमै स्पाट चित्र । तर संगसंगै अन्तस्करणको अर्को क्यानभासमा केहि धमिल चित्र पनि संगसंगै बनिदिन्छ, रङ्ग, रूप, आडम्बर, गरगहना र वैभव प्रदर्शन हुने रंगमञ्चको चित्र । महिनौंदेखि दर खानुपर्ने विकृतिको चित्र । अझ भनौं, दरको नाउँमा महंगो होटलमा महंगो खानपिन र महंगै नाँचगानको विकृत चित्र ।
सामूहिक रूपमा महिलाहरूको झुण्ड, देहमा रङ्गीन साडी अनि गहना, हातमा मेहन्दी र ओठमा हाँसोले तीज पर्वलाई नेपाली सांस्कृतिक परिदृश्यको मनमोहक अङ्ग बनाएको जरुर छ । तर फेरि सोच्छु, के हरितालिका तीज वास्तवमै भगवान शिव र देवी पार्वतीको पुनर्मिलनको आध्यात्मिक पर्व हो या समकालीन समाजको एउटा प्रदर्शन, उपभोक्तावाद र देखासिकीको प्रतियोगिता ? के यसको आन्तरिक आध्यात्मिक सार बाह्य चमक-धमकमा गुम्दै गएको हो ?
एक मनले सोच्छ, तीज धार्मिक अनि साँस्कृतिक पर्व हो नि । नेपाली संस्कृतिमा सदियौंदेखि चलेको पर्व । चेलिबेटीको दुःख पीडा बिर्साउने, माइतीसंग जोड्ने अनि घर परिवार जोडिने पर्व । कठोर तपस्या, अटल विश्वास अनि परिवारप्रतिको असीम प्रेम र समर्पणको पर्व । पौराणिक पात्र पार्वतीलाई इच्छित वरका रुपमा भगवान शिव दिलाएको पर्व । आस्थाको आँखिझ्यालबाट चियाउँदा विवाहित महिलाहरूलाई आफ्ना पतिदेवको दीर्घायु र सुख–समृद्धि कारक अनि म जस्तै अविवाहित ‘कन्या’हरुका लागि सुन्दर, योग्य र आदर्श वर पाउने इच्छाब्रत सहितको पर्व ।
आमा संगै खाना खाईगरि विस्तारामा सुत्दा समेत मनमा तीजबारे अनेकौ कुराहरु आउन लागे । निर्जल व्रत, रातभर जाग्राम, शिव–पार्वतीको कथा श्रवण, मन्त्र जपतप, अर्को शव्दमा भन्दा शारीरिक सुख–दुःखलाई मारेर आत्मिक शक्ति र एकाग्रताको उत्सव । संगै सामाजिक रुपमा महिलाहरुका लागि दुःख सुखको भाका पोख्ने एउटा मञ्च । महिलाहरुबिच आपसी सामाजिक सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने अनि परम्परागत संस्कृति र परम्परा हस्तानान्तरण साथै पुस्तान्तरण पनि हुने एक मीठो अवसर हो तिज ।
तर जब मनले अर्कोतिर नियाल्छ, अनि देखापर्छ तीज पर्वको अर्को रुप । नहुनुपर्ने र नदेखिनुपर्ने तर भइरहेको र देखिइरहेको अर्को तस्वीर । देखावटी, प्रतिस्पर्धा, गरगहना देखाउने होडबाजी । अझ पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जाल टिकटक, फेसबुक संगै डिजिटल प्रदर्शनीको आयाम सहितको भड्किलोे र भड्किएको तीजको तस्वीर ।
लाग्दैछ, हरितालिका तीज अचेल केवल व्रत र पर्व मात्रै रहेन, बल्की यो एक ‘इभेन्ट’ बनिसकेछ । दुई महिना अघिदेखि नै नयाँ साडी र नयाँ गहना किन्नुपर्ने मनोदशा सहितको ‘मास इभेन्ट’ । अनि नयाँ साडी र गहनासहित टिकटक र रिल्स बनाउँदै ‘सोसियलाइज्ड’ भएको देखाउनुपर्ने ‘सोसियल मिडिया इभेन्ट’ । पर्व कम, खर्च धेरै हुने ‘बिजनेस इभेन्ट’ । समग्रमा पर्वको आवरणमा प्रदर्शन र प्रदर्शनीको एक ‘ग्राण्ड इभेन्ट’ ।
घडीमा हेर्छु, रातको १२ बज्दैछ । तर तीज पर्वबारेको मेरो अन्तस्करणको विचरण रोकिन चाहिरहेको छैन । यतिसाह्रो सोच्नुपर्ने पनि केहि थिएन, तर आफै एक नारी अनि त्यसमाथि समाजलाई मार्गदर्शन गर्नुपर्ने उत्तरदायित्व बोकेकी चेतनशिल चेली।
मलाई लाग्दैछ, जुन महिलाले आफ्नो आस्था, विश्वास र प्रेमलाई केन्द्रमा राखी यो व्रतलाई पालना गर्छिन्, उनका लागि यो पर्व अद्यपि एक पवित्र आध्यात्मिक पर्व नै हो । उनका लागि रातो साडी र गहना भक्तिको बाह्य प्रतीक मात्र हुन्, मुलतः प्रदर्शनीको साधन होइनन् ।
अनि, तीज पर्वको मुख्य आयामका रुपमा रहेको गीतसंगित र तीजका भाकाहरुले हाल व्यक्तिगत वा पारिवारिक सन्देशसंगै सामाजिक एवं राजनैतिक बहसलाई अंगाल्न थालेको देख्दैछु । यसलाई कतिपय गायक कलाकारहरुसंगै आम महिलाहरुले सामाजिक अन्याय, असमानता र हिंसाका विरुद्ध आवाज उठाउने ‘पजेटिभ प्लेटफर्म’का रुपमा उपयोग गरेका छन् ।
तर समकालीन तीज गीतसंगित र श्रव्यदृश्य क्षेत्रको अर्को दृश्य भने अत्यासलाग्दो रहेको मेरो ठम्याई छ । सामाजिक मान्यता, पारिवारिक मर्यादा र व्यक्तिगत अनुशासनका सीमा नाघेर रचिएका र प्रकाशन प्रशारण भएका यस्ता सस्ता तीज गीतहरुका कारण सांगितिक क्षेत्रमा मात्रै होइन, समग्र तीज पर्व धमिलो हुदै देख्छु। यस्ता गीतका सर्जकले सस्तो लोकप्रियता हासिल गर्ने वा भ्युज कमाउने ध्ययले गरिरहेको गलत अभ्यासले चेलीबेटीको पर्व तीजलाई विकृत स्वरुप दिदै गएको अनुभुती हुन थालेको छ ।
त्यसैले लाग्दैछ, हरितालिका तीज पर्व पनि हो र पछिल्लो समय प्रदर्शन पनि । व्यक्तिको दृष्टिकोण, आस्था र ईच्छाशक्ति अनुसार परस्पर मिश्रित एवं अन्तरघुलित अवस्थामा यो पर्व मनाउने गरिएको छ । समय र संसार बदलिँदै गर्दा यसको रुप पक्षमा केहि बदलाव देखिनु अफसोचकै विषय नमान्न पनि त सकिन्छ । कुनै पनि रीतिथिति परम्परा समयसंगै परिवर्तन भइरहेकै हुन्छ, मानिसको मनोविकास अनुसार, परिस्थिति र सांसारिक परिस्थिति अनुसार ।
आजको आवश्यकता हरितालिका तीजको सामाजिक र साँस्कृतिक आनन्दलाई अंगाल्दै सामथ्र्य अनुरुपको पहिरन, गीत–नृत्य र सामूहिकताको सुन्दरतालाई अन्तरघुलन गराउनु हो । बाह्य सांसारिक चालढाल भन्दा आन्तरिक शक्ति र शुद्धतालाई कदर गरेर यो पर्व सरल र सालिन ढंगबाट मनाउन सकिन्छ ।
